"Zolang we blijven betalen voor wat misloopt en niet voor wat werkt, blijven we achter de feiten aanlopen."
Meer dan een derde van de langdurig zieken in België kampt met psychische problemen, terwijl de geestelijke gezondheidszorg slechts 6 à 7% van het gezondheidsbudget krijgt. Tegelijk wachten duizenden mensen maanden tot soms meer dan een jaar op hulp.
Volgens de Staten-Generaal Geestelijke Gezondheid (SGGG) is dat het gevolg van een verouderd financieringsmodel. Met het rapport Naar betere geestelijke gezondheid via geïntegreerde zorg bepleit de werkgroep geïntegreerde zorg van de SGGG onder meer een nieuw financieringssysteem dat samenwerking en preventie beloont.
Het huidige model faalt
De geestelijke gezondheidszorg wordt vandaag vooral per prestatie gefinancierd. Dat model beloont behandeling, maar niet wat daaraan voorafgaat: preventie, vroegdetectie en samenwerking. Het houdt versnippering in stand en vertaalt zich in lange wachttijden en onderbehandeling. De maatschappelijke kost – de rekening loopt in de miljarden – verdwijnt niet, maar wordt doorgeschoven naar ziekte-uitkeringen, langdurige werkuitval en andere sectoren zoals welzijn en justitie.
Het alternatief: financiering op maat van noden
De SGGG pleit voor een omslag naar populatiefinanciering. Daarbij krijgt een wijk, stad of regio de verantwoordelijkheid en de middelen om geestelijke gezondheidszorg te organiseren voor een afgebakende bevolking, van preventie tot nazorg.
Die verantwoordelijkheid ligt bij lokale actoren: zorgorganisaties, eerstelijnszones, huisartsen, welzijnsdiensten en ervaringsdeskundigen, die samen beslissen hoe middelen het best worden ingezet. Dit model creëert geen extra bestuurslaag, maar vertrekt van bestaande structuren en samenwerking op het terrein.
Budgetten worden afgestemd op de noden van de populatie. Efficiëntiewinsten, bijvoorbeeld door preventie of snellere detectie, blijven binnen de wijk, stad of regio en kunnen opnieuw in zorg worden geïnvesteerd. Zo ontstaat een directe stimulans om mensen sneller op de juiste plaats te krijgen en wachttijden structureel te verkorten. Door financiering te koppelen aan noden en resultaten in plaats van aan losse prestaties, verschuift de focus van behandelen naar voorkomen en coördineren. Zorgactoren krijgen ruimte om samen te werken en middelen flexibel in te zetten. Wat vandaag versnipperd is, wordt dan een samenhangend systeem waarin verantwoordelijkheid en resultaat samenvallen.
Gelijkaardige modellen worden internationaal al toegepast, onder meer in geïntegreerde zorgsystemen zoals het Gesundes Kinzigtal in Duitsland of Kaiser Permanente in de Verenigde Staten, waar ze leiden tot betere toegankelijkheid, minder escalatie en een efficiënter gebruik van middelen.
De sector is klaar. Volgt het beleid?
"De sector heeft de voorbije jaren stappen gezet richting geïntegreerde zorg. We weten wat werkt en we tonen dat het kan. Maar we botsen op een financiering die het oude systeem in stand houdt. Zolang we blijven betalen voor wat misloopt en niet voor wat werkt, blijven we achter de feiten aanlopen. De SGGG schuift met dit rapport geen vrijblijvende visie naar voren, maar een uitgewerkt kader met concrete indicatoren, modellen en voorbeelden. De sector heeft zijn huiswerk gedaan, nu nog politieke daadkracht. Is de overheid bereid het financieringsmodel fundamenteel te hertekenen en daarmee ook de oorzaken van wachttijden en onderfinanciering aan te pakken? Zonder die keuze blijven we met onze aanslepende problemen rondjes draaien."
Frieda Matthys, voorzitter van de SGGG