In een opiniestuk in De Tijd plaatst SGGG-voorzitter en psychiater Frieda Matthys scherpe kritiek op de federale maatregel om werkloosheidsuitkeringen in de tijd te beperken. Wie langdurig werkloos is, staat vaak te ver van de arbeidsmarkt om onmiddellijk aan het werk te gaan. Zonder intensieve begeleiding verschuiven de problemen. Ze verdwijnen niet.
"De federale maatregel knipt abrupt in inkomens, in een tempo dat experts een 'sociaal experiment op ongeziene schaal' noemen."
De maatregel vertrekt volgens Matthys van een fout mensbeeld: alsof mensen na jaren zonder werk plots inzetbaar worden zodra hun uitkering stopt. Dat gebeurt niet. De betrokken groep bestaat voor een groot deel uit mensen met psychische kwetsbaarheden: ontwikkelingsstoornissen, persoonlijkheidsproblemen, angst of chronische stress, vaak verweven met lichamelijke klachten. Door alleen aan de draad van de uitkeringen te trekken, verstrakt de regering het sociale kluwen nog meer.
Systeemfout
De historische beleidsfout, het jarenlang uitblijven van een begrenzing, wordt afgewenteld op de gebruikers van het systeem, niet erkend als besluitvormingsfout. De hervorming sanctioneert daardoor vooral, en investeert nauwelijks in wat nodig is om mensen opnieuw perspectief te geven.
De eerste effecten zijn al zichtbaar. Van de mensen die eind december hun uitkering verloren, vroeg in Vlaanderen inmiddels 36 procent een leefloon aan. Bij een eerste groep van ruim 20.000 mensen gaat het al om meer dan 7.000 nieuwe aanvragen. OCMW's melden dat ze vooral mensen zien met een opeenstapeling van problemen: schulden, gezondheidsklachten, zorgverantwoordelijkheden en onzekere huisvesting.
De drie doelstellingen van de regering, meer mensen aan het werk, knelpunten op de arbeidsmarkt verlichten en de sociale zekerheid ontlasten, worden met deze aanpak niet bereikt. Slechts een kleine minderheid raakt effectief aan het werk. Besparingen in de werkloosheid worden gedeeltelijk tenietgedaan door stijgende uitgaven voor leeflonen. Het probleem verandert van loket, niet van omvang.
Boemerang naar zorg
Die verschuiving heeft een tweede, zwaardere kostprijs. Huisartsen zien almaar vaker mensen die jarenlang als 'niet-toeleidbaar' werden beschouwd, met één vraag op consultatie: een medisch attest om inkomensverlies op te vangen. Hun functioneren veranderde niet. Alleen hun statuut.
"Zo wordt medische attestering de nooduitgang van sociaal beleid."
Wie zonder ondersteuning wegzakt, komt terecht in zorgtrajecten die duurder zijn, langer duren en minder herstel opleveren. Daarbovenop sluiten federale inkomensregels onvoldoende aan bij Vlaamse begeleidingstrajecten. Mensen vallen daardoor tussen systemen en loketten, zonder maatschappelijk of economisch rendement.
"Wat vandaag wordt uitgespaard aan begeleiding, keert morgen terug als gezondheidskosten."
Aanklampende begeleiding
Om mensen duurzaam naar arbeid te bewegen, pleit Matthys voor een coherente overgang wanneer een uitkering stopt of wijzigt, met één trajectregisseur per persoon die begeleidt en niet enkel doorverwijst. Investeer in aanklampende begeleiding op de werkvloer en in de wijk, ook in vrijwilligerswerk en arbeidsmatige activiteiten. Dat stabiliseert levens, verlaagt de zorgvraag en verhoogt de kans op latere arbeidsparticipatie.
Nodig is ook een geloofwaardig 'naar-best-vermogenmodel', waarbij deeltijds werk, inkomensaanvulling en begeleiding worden gecombineerd, zodat werken altijd loont. Nu verliest wie deeltijds werkt soms inkomen tegenover een uitkering, wat mensen richting ziekte-uitkering of invaliditeit duwt. Dat is geen activering.
"Sanctioneren kan alleen het sluitstuk zijn, en alleen voor wie langdurig werkloos is én begeleiding weigert. Want activeren begint bij begeleiden."