Op 4 juni 2020 publiceerde de Staten-Generaal van de Geestelijke Gezondheidszorg het Masterplan Geestelijke Gezondheidszorg. Het document bouwt voort op het noodprogramma van 2019 en werd mede aangestuurd door de coronacrisis, die de structurele zwaktes van de geestelijke gezondheidszorg in ons land scherper dan ooit blootlegde. Het masterplan is gedragen door 45 organisaties en legt een concrete blauwdruk voor met drie centrale ambities: zorg een leven lang toegankelijk, zorg in netwerken die patiënten en hun familie begrijpen, en zorg onder één bevoegde minister.
Corona als spiegel voor een kwetsbaar zorgsysteem
De coronacrisis confronteerde de samenleving met een harde realiteit: waar de somatische zorg zich flexibel wist aan te passen aan de noodsituatie, ontbrak het de geestelijke gezondheidszorg aan de middelen en eenheid om dat te doen. Volgens cijfers van het Vlaams Patiënten Platform werd de psychische zorg in drie op de vijf gevallen onderbroken tijdens de epidemie. Onderzoek van de Universiteit Antwerpen stelde bovendien een toename van depressieve gevoelens en angst bij de algemene bevolking vast.
De Staten-Generaal wil dit momentum benutten. Geestelijke gezondheid is geen zaak van strikt afgebakende doelgroepen of zorgsectoren, maar van een volledige samenleving. Het masterplan formuleert acht doelstellingen, van een maatschappelijke attitudeverandering en de normalisering van de ggz, over een hervorming van de sector op basis van het bio-psycho-sociaal model, tot het trekken van concrete lessen uit de coronacrisis rond blended care en kleinschaligheid.
Uitgangspunten: de persoon centraal
Het masterplan vertrekt vanuit een aantal fundamentele principes. Zorgnood bepaalt de richting, niet het bestaande zorgaanbod. Patiënten- en mensenrechten staan altijd bovenaan, met bijzondere aandacht voor het recht op zelfbeschikking en inspraak. Familie wordt erkend als volwaardige zorgpartner. Ervaringsdeskundigen krijgen een structurele rol in de organisatie van de zorg. En preventie, vroegdetectie, vroeginterventie en behandeling worden niet langer in afzonderlijke hokjes geplaatst, maar beschouwd als één zorgcontinuüm.
Randvoorwaarden: budget, bevoegdheden en breed draagvlak
Het masterplan formuleert ook duidelijke randvoorwaarden waaraan de overheid moet voldoen. Alle bevoegdheden voor de geestelijke gezondheidszorg worden samengebracht onder één minister. Het gezondheidsbudget voor ggz wordt opgetrokken naar minstens 10%, zoals de OESO aanbeveelt, tegenover de huidige 6%. Een kwart van dat budget gaat naar kinderen en jongeren. Armoedebestrijding wordt erkend als een essentieel onderdeel van een goed ggz-beleid, en goede arbeidsvoorwaarden voor zorgverleners zijn een absolute voorwaarde voor kwaliteitsvolle zorg.
Concrete acties voor de korte termijn
Naast de langetermijnvisie bevat het masterplan ook onmiddellijke acties in de context van de coronacrisis. De menskracht van hulplijnen zoals Teleonthaal, de Druglijn en de Zelfmoordlijn wordt versterkt. Psychologisch versterkende boodschappen worden actief verspreid. De ambulante zorg wordt uitgebreid en eerstelijnspraktijken worden aangemoedigd om psychische klachten structureel te bevragen. Bijzondere aandacht gaat naar kinderen en jongeren, naar de continuïteit van lopende zorgtrajecten en naar het welzijn van het zorgpersoneel zelf.
Geïntegreerde netwerken als ruggengraat
Op langere termijn zet het masterplan in op een radicale integratie van de zorg. Nulde-, eerste-, tweede- en derdelijns zorg worden samengebracht in één zorgcontinuüm, met een onthaalfunctie die mensen wegwijs maakt. Regionale netwerken worden verantwoordelijk voor de geestelijke gezondheid in hun regio en stemmen af op de eerstelijnsregio's. Wachttijden worden weggewerkt via planmatige uitbreiding van de financiering, met prioriteit voor de eerste en tweede lijn. Transitiezorg voor jongeren en vroegdetectie van psychische problemen krijgen extra investering.
Het Masterplan Geestelijke Gezondheidszorg werd ondertekend op 4 juni 2020 en is een document van de gehele sector, gedragen door 45 participerende organisaties. Het volledige document is beschikbaar via de Outputpagina.