Persoverzicht SGGG 2024

'Dat mensen half jaar op hulp moeten wachten, is onverdraaglijk'

Een op de vijf Vlamingen heeft een ernstig psychisch probleem. De oplossing vergt meer dan een paar sessies therapie. Psychiater Frieda Matthys schrijft een omslag in de zorg voor, met een focus op de jongsten. 'Driekwart van de mentale problemen ontstaat voor het 24ste levensjaar.'

De zorg voor mensen met psychische problemen schiet tekort. Die boodschap klonk donderdag unisono in een Leuvense aula. Enkele honderden patiënten en zorgprofessionals kwamen er samen voor de derde Staten-Generaal Geestelijke Gezondheidszorg. Een hele dag bogen leden van de belangenorganisatie zich over de pijnpunten in hun sector.

Dat die talrijk zijn, werd afgelopen week nog maar eens duidelijk. 22 procent van de volwassenen voldoet aan de criteria voor een psychische stoornis, blijkt uit een nieuwe Vlaamse meting, de Public Mental Health Monitor. Dat betekent dat ze last hebben van depressieve gevoelens, lijden onder angst- en paniekaanvallen, kampen met een alcoholverslaving of vervallen in agressief of zelfverwondend gedrag.

Frieda Matthys, de voorzitter van de Staten-Generaal, is niet verrast door het verontrustende resultaat. 'Voor een West-Europees land valt dit cijfer binnen de verwachting. In Nederland is het zelfs erger, daar zitten ze aan 26 procent.'

Komen psychische stoornissen vaker voor dan vroeger?

Matthys: 'De monitor suggereert dat, maar het is moeilijk hard te maken. We kunnen niet met zekerheid zeggen dat de 6.800 bevraagden effectief aan een stoornis lijden, want ze doen aan zelfrapportage. Dat neemt niet weg dat een aanzienlijke groep zich niet goed voelt. En van een aantal stoornissen, zoals verslaving, weten we al langer en uit andere landen dat ze vaker voorkomen. Dat is frappant. Het alcoholgebruik in de samenleving gaat al jaren in dalende lijn.'

Wat loopt er mis?

Matthys: 'Onze maatschappij is veeleisender dan 20 jaar geleden. Menschen ervaren langs veel kanten druk. Er zijn smartphones, die ons voortdurend beschikbaar houden. Maar er zijn ook bedrijven die zo veel mogelijk werk door zo klein mogelijke teams laten dragen. Zodra iemand daar een maand of langer uitvalt, is er het ziekenfonds, dat om verantwoording vraagt of anders een deel van de uitkering intrekt.'

'Ook armoede werkt psychische kwetsbaarheid in de hand. We zien duidelijk hoe die problematiek toeneemt. Denk aan mensen die werken en toch de eindjes niet aan elkaar geknoopt krijgen. Wie voldoende geld heeft, beseft dat niet altijd, maar de aanhoudende onrust dat je een rekening niet betaald krijgt, is enorm. Er zijn mensen die met zulke stress en angst kunnen omgaan. Maar wie niet de juiste strategieën heeft en een steunende omgeving mist, riskeert onderuit te gaan.'

'Sommige bevolkingsgroepen zijn extra gevoelig. De groeiende groep migranten bijvoorbeeld. Ze hebben moeite om aansluiting te vinden. De risico's zijn ook groter in de stad, die vooral jonge mensen aantrekt, die sowieso al kwetsbaarder zijn. Door dicht op elkaar te wonen hebben ze meer last van geluid, vervuiling en conflict.'

Toch wachten we heel lang om hulp te zoeken, gemiddeld tien jaar.

Matthys: 'Ik weet niet of dat per se een probleem is. Tien jaar is lang, maar vanaf welk moment tel je dan? Vanaf de allereerste dag dat je in de put zit? Ik denk niet dat je in zo'n geval meteen naar een psycholoog moet. Belangrijker is dat je je er eerst met je eigen omgeving over praat. Als dat onvoldoende verschil maakt, kan je naar een huisarts, die je, indien nodig, naar een specialist doorstuurt.'

'Ik betwijfel of dat vandaag zo gebeurt. Huisartsen hebben moeite om mensen door te verwijzen, bijvoorbeeld omdat de specialist in kwestie niet in de buurt zit, onbetaalbaar is of geen plaats heeft. Sommige artsen zien dan geen andere optie dan een medicijn uit het eigen arsenaal voor te schrijven. Kalmeerpillen bijvoorbeeld. Die helpen mensen met een sociale angst meteen, maar zijn niet duurzaam. Na een tijd zijn steeds hogere dosissen nodig.'

Geven we vandaag sneller toe dat we slecht in ons vel zitten?

Matthys: 'Dat is niet wat ik in mijn praktijk merk. Er hangt nog veel schaamte rond psychische problemen. Zeker als er werkuitval is. De schrik om als een profiteur beschouwd te worden, blijft groot. Er is op dat vlak zeker een cultuuromslag nodig.'

'Maar er is ook een andere kant. Soms vraag ik me af of de slinger niet aan het doorslaan is. Bijvoorbeeld als ik mensen met eetstoornissen hun eigen socialemediakanaal zie lanceren of hoor hoe iemand die geen relatie vindt dat linkt aan een trauma, zonder dat daar enige aanwijzing voor is. Zulke ontwikkelingen moeten we nauw in het oog houden, want ze maken er de situatie niet beter op.'

Over welke stoornis bent u het meest bezorgd?

Matthys: 'Het gaat mij niet om de ene of de andere stoornis. Ik denk dat maar weinig mensen perfect in een hokje van depressie, angst of verslaving passen. De essentie is: de symptomen verminderen en de levenskwaliteit verbeteren. Maar die visie deelt niet iedereen. De meeste patiënten vinden een diagnose net heel belangrijk. Het helpt hen om serieus genomen te worden. Mensen die psychisch lijden, voelen zich vaak ook schuldig over hun situatie. Maar zodra ze een label krijgen, neemt dat gevoel af. Dan gaat het ineens niet meer over slechte wil, maar over een ziekte die hen overkomt.'

De vraag is of ze hulp vinden. De wachtlijsten blijven een pijnpunt.

Matthys: 'Het hangt van de regio en het soort hulp af. Voor kinderen en jongeren zijn de wachtlijsten het meest prangend. Een minderjarige die pas na een halfjaar naar een kinderpsychiater kan, dat is nog steeds een realiteit. In een beschaafde maatschappij is zoiets onverdraaglijk.'

'Nochtans is vooral de fase van 14 tot 24 jaar cruciaal. Dan vinden belangrijke veranderingen plaats - op school, op het werk en in relaties - en kan van alles mislopen. 75 procent van de mentale problemen ontstaat voor het 24ste levensjaar. Net in die fase schieten we tekort. Dat kan blijvende problemen veroorzaken.'

In de Staten-Generaal buigt een werkgroep zich over perverse financieringsmechanismen. Waarover gaat dat?

Matthys: 'Ambulante zorg heeft bij psychische problemen altijd de voorkeur. In dat geval gaat iemand om de zoveel tijd naar een psycholoog. Maar dat is voor velen niet betaalbaar, waardoor ze wachten en hun problemen zien verergeren. Een deel komt zo in een psychiatrisch ziekenhuis terecht. Door de tussenkomst van het ziekenfonds kost een opname minder dan een traject bij een psycholoog.'

'Met de conventie eerstelijnpsychologische zorg (waardoor mensen bij geconventioneerde psychologen maar 11 euro per sessie betalen) heeft de regering wel een belangrijke, drempelverlagende stap gezet. Al maakt ze maar een klein verschil. Zo zijn maar een beperkt aantal psychologen (1.500 van de 10.000) tot de conventie toegetreden en dat leidde na een paar maanden alweer tot wachtlijsten.'

Wat is de belangrijkste les voor beleidsmakers?

Matthys: 'Dat het finaal over investeren gaat. Veel politici hebben de mond vol over het belang van een goede geestelijke gezondheidszorg en ook in de regeerakkoorden wordt daar telkens uitgebreid over geschreven. Maar de vertaling in middelen blijft uit. De denktank OESO beveelt aan dat landen minstens 10 procent van hun gezondheidsbudget voor psychische problemen aan de kant te zetten. Veel landen komen daaraan, maar wij met zo'n 6 procent niet. Er is een groeipad nodig dat minstens tot een verdubbeling van ons budget leidt. Alleen zo worden een goede basiszorg met meer vroegdetectie en preventie mogelijk.'

'Politici moeten verder kijken dan één legislatuur of hun bevoegdheid. Een goede geestelijke gezondheidszorg gaat ook over voldoende sociale woningen bouwen, de uitkeringen optrekken, in kwalitatieve kinderopvang voorzien. Tijdens de Staten-Generaal ondersteunden alle Vlaamse politieke partijen die visie. Nu is het afwachten wat ze daarmee in de toekomst doen. Zonder bijkomende investeringen over domeinen heen blijven we in een vicieuze cirkel zitten.'

Het kortste interview. Frieda Matthys: 'Psychische problemen negeren wreekt zich'

Geef jongeren voorrang in de geestelijke gezondheidszorg: volgens de sector moet dat het speerpunt zijn van de politiek. 'De helft van alle psychische stoornissen ontstaat voor de leeftijd van 15', zegt psychiater Frieda Matthys.

De Staten-generaal van de geestelijke gezondheidszorg verzamelt donderdag al wie van belang is in de sector. Waarom ligt de focus op jongeren?

"Omdat de meeste psychische stoornissen al op jonge leeftijd ontstaan. De helft van alle mentale gezondheidsproblemen beginnen voor de leeftijd van 15 jaar. Nog eens een kwart ontstaat voor de leeftijd van 25 jaar. Het gaat dus om een groep die in volle ontwikkeling is. Denk aan de eerste duizend dagen na de conceptie, de puberteit of de overgang naar volwassenheid: allemaal cruciale fasen die veel vragen van mensen. Als we op dat moment geen of te late hulp aanbieden, wreekt dat zich op latere leeftijd. Dan zien we soms enorme gevolgen. Vandaar onze boodschap: grijp tijdig in."

Een op de vijf volwassenen kampt met psychische problemen, zo toonde de Public Health Monitor deze week. Zijn zij minder belangrijk?

"Natuurlijk niet. Psychische problemen komen veel vaker voor dan de meeste mensen vermoeden. Iedereen moet ergens terechtkuunen, ongeacht de leeftijd. Een psychiater kan iemand van 28 jaar moeilijk wegsturen om plaats te ruimen voor iemand jonger."

"Het punt is dat er disproportioneel weinig geld gaat naar de hulp van jongeren. Vandaar dat we vragen om hen voorrang te geven bij de opstart van nieuwe initiatieven. Neem nu de discussie over transitiepsychiatrie voor 15- tot 25-jarigen. Wie vandaag 18 jaar wordt, krijgt van zijn kinderpsychiater te horen dat hij maar beter een psychiater voor volwassenen zoekt. Er zou een soort brugperiode moeten komen, waarbij jongeren tijdelijk bij de twee gaan. Zo wordt de begeleiding niet abrupt onderbroken."

Wat opvalt, is dat Vlamingen gemiddeld tien jaar wachten om hulp te zoeken.

"We doen dat niet graag, hulp vragen. Meestal is het probleem al vergevorderd voordat mensen de stap naar de hulpverlening zetten. Vandaar dat we in onze aanbevelingen zo hard hameren op preventie. Als mensen op jonge leeftijd leren dat het oké is om te zeggen dat je je slecht voelt, dan werpt dat ook op latere leeftijd vruchten af. Aan vrienden, aan familie, maar bijvoorbeeld ook op school."

Jullie hekelen de prestatiedruk op jongeren.

"De meeste scholen doen hun best om een gezond klimaat te scheppen. Vaak wordt er schamper gedaan over het zogenaamde 'pretonderwijs', maar het is een goede zaak dat scholen aandacht hebben voor hoe kinderen zich voelen. Een kind dat in een slechte thuissituatie zit en angstig is, zal bijvoorbeeld niet goed opletten op school."

"Maar de prestatiedruk is enorm, ook op latere leeftijd. Wie een maand ziek is, moet tegenwoordig van het ziekenfonds al een lijst invullen over de terugkeer naar het werk. Ik merk dat dat een contraproductief effect heeft. Het verhoogt de stress en belemmert het herstel. Mensen met een depressie, angst of een burn-out zijn vaak ongelukkig en beschaamd. Door zo'n aanpak wordt hun zelfbeeld nog een stukje lager."

Die lijst werd onlangs ingevoerd door de regering-De Croo. Hoe beoordelen jullie het geestelijke gezondheidsbeleid van de afgelopen jaren?

"Sinds de coronacrisis is er veel aandacht voor geestelijke gezondheidszorg, maar dat werd niet vertaald in hogere budgetten. Minister Frank Vandenbroucke (Vooruit) verhoogde wel de toegang tot de psycholoog via de eerstelijnszorg. Dat is een succes. Ook positief is dat zieken nu een halve dag kunnen gaan werken, zonder hun uitkering te verliezen. Zo kunnen ze soepeler het werk hervatten."

"Op Vlaams niveau is er dan weer weinig gebeurd. De centra geestelijke gezondheidszorg (CGG) zitten met gigantische wachtlijsten. Wie ziek is, moet soms een jaar wachten. Intussen krijgen de centra te horen dat ze kortere behandelingen moeten aanbieden. Maar bij een ernstige problematiek kan je mensen niet zomaar op straat sjotten. Wij vragen minstens een verdubbeling van hun capaciteit."

Staten-Generaal Geestelijke Gezondheid vraagt jongeren voorrang te geven

Jongeren moeten voorrang krijgen als het gaat om behandelingen en aandacht voor geestelijke gezondheid. Daar pleit de Staten-Generaal Geestelijke Gezondheid (SGGG) voor in een nieuw memorandum, dat donderdag is voorgesteld aan enkele politieke vertegenwoordigers op campus Gasthuisberg in Leuven.

Volgens cijfers van de SGGG begint 50 procent van de mentale gezondheidsproblemen voor de leeftijd van 14 jaar. In 75 procent van de gevallen is dat voor de leeftijd van 24 jaar. "Maar naar het helpen van jongeren met geestelijke problemen gaat disproportioneel weinig geld", zegt professor Frieda Matthys, psychiater en voorzitter van de SGGG. "Het negeren of te laat behandelen van deze problemen kan nochtans enorme gevolgen hebben. Vooral tijdens belangrijke fasen zoals de eerste duizend dagen, puberteit en overgang naar volwassenheid is dit cruciaal: geen, te weinig of te late hulp wreekt zich op latere leeftijd. We moeten gezinnen van jongeren beter, sneller en eerder ondersteunen, en van geestelijke gezondheid een normaal gespreksonderwerp maken in het onderwijs, zodat we problemen tijdig kunnen aanpakken."

In haar memorandum roept de SGGG op om jongeren voorrang te geven als het gaat om de behandeling van geestelijke gezondheidsproblemen. "Zolang er schaarste is, en dat is momenteel het geval, is het een logische keuze om jongeren voorrang te geven", zei Freya Van den Bossche (Vooruit) tijdens het debat achteraf. "Maar eigenlijk is het pijnlijk dat we vanuit schaarste moeten starten. Voor een kankerbehandeling zou het absurd zijn te kiezen tussen jongeren of ouderen."

Ook Jeremie Vaneeckhout (Groen) noemde het "waanzinnig" dat er een keuze moet gemaakt worden. Els Van Hoof (CD&V) erkende wel dat geestelijke gezondheidsproblemen vaak ontstaan op jonge leeftijd, en dat het daarom goed is om het accent op jongeren te leggen.

Staten-Generaal Geestelijke Gezondheid vraagt voorrang jongeren

De Staten-Generaal Geestelijke Gezondheid (SGGG) publiceert vandaag tien aanbevelingen die de komende vijf jaar het geestelijke gezondheids- en welzijnsbeleid in België moeten versterken. Met specifieke aandacht voor jongeren en een sterke nadruk op preventie wil de SGGG de geestelijke gezondheid van de bevolking bevorderen.

De aanbevelingen rijgen zich als rode draden door de federale en deelstatelijke bevoegdheidsverdeling. Ze vormen een breed gedragen visie op een sterk maatschappelijk geestelijk gezondheidsweefsel. De tien rode draden zijn de volgende:

1. Geef jongeren voorrang: geef speciale aandacht aan jongeren en hun geestelijk welzijn. Normaliseer het spreken over geestelijke gezondheid in het onderwijs. En: betrek jongeren actief bij beleid en programma's die hun geestelijke gezondheid ondersteunen.

2. Meen het met preventie: leg de nadruk op preventie, eerstelijnszorg, vroege detectie en het voorkomen van verergering van geestelijke gezondheidsproblemen.

3. Pak de wachttijden aan: verminder onaanvaardbaar lange wachtlijsten en wachttijden door zowel curatieve als aanvullende maatregelen te nemen.

4. Luister naar de stem van patiënten: erken de kracht van ervaringsdeskundigen, lotgenotencontact en de rol van familie en mantelzorgers. Respecteer patiëntenrechten op micro-, meso- en macroniveau.

5. Maak de zorg geïntegreerd: implementeer 'geïntegreerde zorg' waarin zorgverleners als team samenwerken zonder belemmerende schotten tussen sectoren, hulpvormen en beleidsniveaus.

6. Reflecteer kritisch op maatschappelijke oorzaken: analyseer de maatschappelijke grond van psychisch leed en de impact van prestatiedruk, communicatie-overload, ongezonde leefomstandigheden en armoede.

7. Bestrijd discriminatie: tref kordate maatregelen om discriminatie van mensen met psychische aandoeningen op wettelijke basis te bestrijden. Meer bepaald doelt de Staten-Generaal hierbij op de ongelijke behandeling van psychische aandoeningen vanwege de verzekeringssector, die zich beperkt tot de uitbetalingstijd, maar ook tot langere wachttijden, hogere premies en uitsluitingen van dekking.

8. Verhoog het budget voor geestelijke gezondheidszorg: doe dat stapsgewijs naar 12% van het nationaal gezondheidsbudget. De verzamelde overheden moeten dat budgettair groeipad naar 2035 uit te tekenen zoals al door de Kamer is vastgelegd.

9. Werk op basis van doelen en data: streef naar verbetering van psychische gezondheid met meetbare doelstellingen op populatieniveau, ondersteund door voldoende en nauwkeurige data. Een belangrijk instrument daartoe is de Public Mental Health Monitor, waarmee het lokaal zorgaanbod zich maximaal kan afstemmen op de zorgnoden.

10. Versterk onderwijs, onderzoek en innovatie: investeer in wetenschappelijk onderzoek voor geestelijke gezondheid en zorg voor voldoende opgeleide professionals en innovatieve behandelingen.

De SGGG benadrukt dat deze aanbevelingen vragen om een gezamenlijke inspanning van alle beleidsniveaus, instellingen en burgers om de geestelijke gezondheid van onze samenleving te waarborgen en te verbeteren. Ze gaan gepaard met de nadrukkelijke vraag aan de overheden om met één stem te spreken.